Һәрбир милләтниң өзигә хас мүҗәз-хулқи, шу җүмлидин өзиниң һәзил-күлкиси болиду. Уйғурларниң һаятида һәзил-күлкә һәм чақчақ әзәлдин муһим орун тутуп кәлгән. Тарихниң түрлүк синақлирини баштин кәчүргән бу қедимий хәлиқ, аччиқ күнләрни сәвир билән, қийинчилиқларни күлкә билән йеңип кәлди әмәсму! Һәзил уйғур үчүн пәқәт көңүл ечиш васитиси әмәс. У һәқиқәтни тән елишниң назук һәм тәсирчан усули. У – җәмийәтни ойғитишниң, инсанни тәрбийиләшниң мәнивий қурали. Әзәлдин бизниң ата-бовилиримиз мәшрәп-зияпәтләрдә чақчақсиз олтарматти. Сорун раса қизиған пәйттә бир сөз устиси иккинчисигә қарита чақчақни «ататти». Һә, у өз новитидә, тапқурлуқ билән җавап қайтуратти. У сорунлар пәқәт күлкә биләнла чәклинип қалмай, әдәп үгитиш, әқил синаш, тил риваҗландуруш қудритигә егә еди. Чақчақ – қуруқ, бош сөз әмәс, бәлки мәдәнийәт. У бир адәмниң номусини, абройини чүшириш яки һақарәт қилиш мәхситидә ейтилмайду. Шуңлашқа кона сорунлар һәқиқий мәнасида тәрбийә мәктиви болидиған. Әҗдатлиримиз күлкисиз сорунни тузсиз тамаққа тәңләштүргән. Нәқ шу сорунларни бүгүнки сәһнидә намайиш қилиниватқан сатира, юмор вә миниатюриларниң түп-йилтизи, башланмиси десәк, һеч мубалиғә болмиса керәк. Чай үстидики чақчақлардин тартип, хәлиқ арисидики һәзилләр вақит өтүши билән сәһнигә қарап йүзләнди.
Өтмүшкә нәзәр салсақ, 1986-жили өзиниң дәсләпки қәдимини басқан «Тәбәссүмниң» вуҗутқа келишигә Уйғур театрида «Тонуш кишиләр» намлиқ һәзил-күлкә кечилиги зәмин яритип бәрди. Чүнки өткән әсирниң 80-жиллири Уйғур театрида баш режиссер хизмитидә болған Қадир Жетписбаев театрда мошундақ бир һәзил-күлкә кечилигини уюштуруш тәкливи билән язғучи-драматург Җамалдин Розиевқа мураҗиәт қилиду. Җамалдин ака бу тәшәббусни мәмнунийәт билән қоллап-қувәтләйду вә дәрһал ишқа киришип, турмуштин елинған қизиқ-қизиқ вақиәләр асасида бир түркүм миниатюриларни язиду. Қ.Жетписбаев шуларниң асасида пешқәдәм сәнъәткар Тохтахун Бәхтибаев билән һәмкарлиқта «Тонуш кишиләрни» сәһниләштүриду. Мәзкүр кәчтә Билим Мамудаев, Қурванҗан Мәңсүров, Исақҗан Талипов, Руқийәм Саттарова, Реһангүл Мәхпирова, Маһинур Рәһманова, Алимҗан Әйсаев, Турдибүви Аблизова, Муһит Һезимов, Роза Бәхтибаева, Малик Ғиясидинов орунлиған миниатюрилар тамашибинлар арисида чоң қизиқиш пәйда қилип, уларниң қәлбидин иллиқ орун алди. Адәмләр шу кәчләрдә гүлдүрас алқишлар билән артистларни сәһнидин задила қоюп бәргүси кәлмәтти. Җ.Розиевниң «Икра», «Бир минут», «Бәхитлик билет», «Қақирилар» намлиқ миниатюрилириниң нәқәдәр аммибаплиққа, алий еһтирамға егә болғанлиғи һелиму чоң әвлатниң ядида, дәп ойлаймән
Һәммимизгә мәлумки, шу бир 80-жилларда «Алитағ» программисиниң уйғурчә көрситишләр редакцияси өз паалийитини беваситә Җамалдин Розиев, Камил Василов қатарлиқ салаһийәтлик һәм милләтпәрвәр инсанлар түпәйли җанлиқ башлиған. Болупму Җамалдин ака телевизор экрани алдиға тамашибинлар диққитини җәлип қилишниң һәрхил амиллирини издәп тепишни билди. Надир лайиһиләрниң бири – театримизниң шу жиллардики мудири Мурат Әхмәдиев билән режиссер Әкрәм Әхмәтовниң һәмкарлиғида барлиққа кәлгән йеңи һәзил-күлкә кечилиги тамашибин қәлбигә күлкә нурини чачти. Бу – қисқа вақит ичидила өз мухлислирини тепип, уларниң қәлб төридин орун алған «Тәбәссүм» еди. Бийил ушбу әҗайип һәзил-күлкә кечилигигә 40 жил толди.
«Тәбәссүм» дегәндә көз алдимизға әң алди билән Руқийәм Саттарова, Реһангүл Мәхпирова, Маһмут Дәраевниң җанлиқ образлири намайән болиду. Бу исимларға өткән әсирниң йәтмишинчи жиллиридин тартип, та бүгүнгичә болған арилиқтики Уйғур театриниң қайнақ иҗадийәт сәһиписи сиңип кәткәндәк. Ениғирақ ейтқанда, бу үч сәньәткарға тамашибинлиримизни күлкигә раса ғәриқ қилған «Тәбәссүм» һәзил-күлкә кечилигиниң қириқжиллиқ тарихи биллила сиңип кәткәндәк билиниду. Улар Уйғур кәспий театри тарихида «Тәбәссүм» намлиқ йеңи бир чоң сәһипини утуқлуқ ачти. Мәзкүр кәч арқилиқ бу сәньәткарлар атақлиқ күлкә маһирлири атилип, һәқиқий мәнада шөһрәт қазанди. Улар орунлиған миниатюриларни адәмләр зор тәшналиқ билән күтәтти. «Тәбәссүмгә» кәлгән тамашибин Җумһурийәт Сарийини бир һәптә бойи толтуруп олтиратти! Үч сәнъәткарниң сәһнигә чиқип келишиниң өзила бир қайтиланмас сәньәт еди. Уйғур театри үчүн «Тәбәссүмниң» Қирғизстан вә Өзбәкстан дөләтлиригә болған гастрольлуқ сәпәрлири айрим бир дәвирниң унтулмас сәһипилиридәк болуп қалди. У сәпәрләр пәқәтла тамашә қоюш әмәс, бәлки қериндаш әлләргә йетип барған бир мәдәнийәт карвини еди. Бишкек, Ташкәнт шәһәрлириниң чоң сәньәт сарайлирида уйғурчә яңриған шу чақчақлар тамашибинниң көңлигә дәрман, сәһнидики артистларниң қәлбигә илһам болди. Күлкә тил таллимайду дәйдиғу. Һәқиқәтән, «Тәбәссүмниң» һәзилини аңлиған һәр инсан, қайси милләткә тәәллуқ болушидин қәтьий нәзәр, күлкә дуниясиға чөмүш билән биллә «Нава» фольклор, «Яшлиқ», «Сада» эстрада, «Рухсарә» уссул ансамбльлириниң яңратқан саз-нәғмилиридин, әвришим уссуллиридин һөзүрлинәтти.
«Тәбәссүмниң» даңқиға, болупму 1992-жили тунҗа қетим ШУАРға (ХХҖ) болған гастрольлуқ сәпәрлиридә әқлим лал болған еди. Чегаридин өтүшимиз биләнла үч сәнъәткаримизни у тәрәптики мухлислири қучақ ечип қарши алатти. Техи концерт башланмастинла, қандашлиримиз улар билән сүрәткә чүшивелиш үчүн йениға топлишивалатти. Мәзкүр диярниң қайси шәһиригә, қайси йезисиға қәдәм басмайли, чоң-кичикниң һәммиси жүгришип келип, «Зувандалар» (әң аммибап миниатюриларниң биригә бола Руқийәм Саттарова билән Реһангүл Мәхпирова шундақ атилип кәткән – Г.Н.) барму? Қени, уларни бир көрәйличу!» дейишип, кәйнимиздин қалмай жүгришәтти. Базар, ашпузул, кочиларда адәмләр миңлиған адәмниң арисидин уларни көрүп, тонувалатти. Тохтитивелип, бир күлдүрүшини илтимас қилип, ялвуруп турувалатти. Маһмут Дәраевниң меңиш-турушиниң өзила тамашибинниң зоқини, күлкисини кәлтүрәтти. Мән шу концертлардин кейин тамашибин пикрини билишкә алдираттим. «Умумән концертиңлар наһайити пәйзи екән, – дегән еди бир жигит. – Маһмут Дәраев, Реһангүл Мәхпирова, Руқийәм Саттарова қатарлиқ даңлиқ сәнъәткарлар һәққидә биз бурун аңлиған болсақ, әнди бүгүн улар билән үзму-үз көрүшүш бәхтигә ериштуқ. Мән бүгүнкидәк күлүп бақмиғили талай жил болған екән. Бүгүн һаятимдики барлиқ дәртлиримни унтуп, қенип-қенип күлүвалдим...». Бу пәқәт аддий бир ашпәзниң пикрила әмәс, концертниң аллиқачан түгигинигә қаримай, артистлар кийимлирини йөткәп, жүк-тақимизни жиғиштуруп болғичә залдин чиқмай, биз билән хошлишалмай олтарған миңлиған тамашибинларниң көңлидики сөзләр еди. Шу сәпиримиз пәйтидики концерт программимиз һәққидә «Ақсу гезитиниң»: «...Артистлар жуқури бәдиий маһарәт билән орунлиған «Яшлиқни әсләш», «Бир минут», «Тепишмақ» қатарлиқ күлдүргиләр турмушқа йеқинлиғи, чин вә тәбиийлиги, юмористик хусусийәткә байлиғи билән тамашибинға эстетик зоқ вә хошаллиқ бәхш әтти. Икки йерим саатқа созулған бу оюн, достлуқ вә қериндашлиқ кәйпиятиға чөмди. Алқиш садалар үзүлмәй яңрап, гүлдәстиләр сунулуп турди. Оюн арилиғида йәнә артистлар билән тамашибинлар бирлишип кетиштәк тәсирлик мәнзириләр қайтиланди...» дәп язғини һелиму ядимда.
Хәйрият, «Тәбәссүм» программиси билән үч артистимиз йәттә қетим ШУАРға берип қайтипту. Бу иҗадий сәпәрләр жигирмә жил җәриянида жүрәктин-жүрәккә йетип, күлкиләр яңриған унтулмас учришишлар болди. Аддий сәпәр әмәс, бәлки жүрәкләрни бир-биригә тутуштурған, вақит вә чегариларни унтулдурған мәңгүлүк учришиш болуп хатиридә қалди. Ойлап көрсәк, у жиллардики шу сәпәрләр – пәқәт гастроль әмәс, бәлки достлуқниң, сәнъәтниң вә хәлиқ күлкисиниң ортақ мәйрими болған екән.
«Тәбәссүм» 40 жил давамида һаятимизниң аччиқ-чүчүгини күлкә билән көрситип беридиған, бирнәччә әвлатниң сөйүмлүк сәнъәт кечилигигә айланди. Бу сехирлиқ дунияниң идеясини яратқан Җамалдин Розиев күлкиниң шипалиқ күчини тамашибинға соға қилди. Бу карванниң алдинқи сепидә исимлири ривайәткә айланған байиқи үч артистимиз билән биллә Муһит Һезимов, Сәйдалим Амутов, Әзиз Искәндәров, Саһибәм Норузова қатарлиқ сәнъәткарлар заманниң нәпәсини сәһнигә елип чиқти. Улар яратқан образлар җәмийитимиздики камчилиқ-илләтләрни – наданлиқни, тәкәббурлуқни, бәзи бюрократик һәрикәтләрни, инсаний мунасивәттики бәзи чәлкәшликләрни аччиқ күлкә арқилиқ паш қилди. Тамашибин гайида шу күлкә арисида өзини көрәтти. Өзини түзәшкә, ойлинишқа интилатти.
Сәһниниң әҗайип есил хуш пурақ гүллири, миллитимизниң иптихарлири – Қазақстанниң хизмәт көрсәткән артисти Руқийәм Саттарова, Қазақстанниң хәлиқ артисти Реһангүл Мәхпированиң авазида аниларниң меһри, уйғур аялиниң латапити, иккиүзлүк «зувандаларниң» шох күлкиси бар еди. Улар сәһнигә чиққанда, залға нур йеғип кәткәндәк болатти. Улар тамашибинни күлдүрүп туруп, ойландурған қудрәтлик күчкә егә еди. Йәнә бир алп – Қазақстанниң хизмәт көрсәткән әрбаби Маһмут Дәраев. Униң иҗрасидики һәрбир роль һаятниң аччиқ һәқиқитини күлкә арқилиқ йәткүзди. Устаз Маһмут ака өзиниң туғма таланти билән «Тәбәссүмниң» жүригигә айланғанлиғи һәммимизгә мәлум.
Сәнъәткар, иҗаткар үчүн адәмләрни күлдүрүш асан әмәс. Җүмлидин миниатюра йезиш һәрқандақ қәләм саһибиниң қолидин келивәрмәйду. Чүнки униң үчүн кичик һәҗимдә чоң ойни, қисқа сөздә чоң мәнани сиғдуруш тәләп қилиниду. Бир қаримаққа икки-үч минутлуқ һәзилдәк көрүнсиму, униң әстиридә зерәк, өткүр тил вә чоңқур мәзмунлуқ ой туриду. Яхши миниатюра тамашибинниң көңлидә узаққичә кәтмәйдиған тәсират қалдуриду. Шуңа уни йезиш үчүн пәқәт күлдүрүшла әмәс, бәлки адәмниң қәлбигә йәткидәк һәқиқәтни тепиш керәк. Шуниң үчүнму бу жанрда қәләм тәвритидиған қәләмкәшлиримиз наһайити аз. «Тәбәссүмниң» тәрәққиятида Җамалдин Розиев билән биллә Әкрәм Әхмәтов, Қурванҗан Мәңсүров, Шавкәт Нәзәров, Һакимҗан Гүлиев, Рабиләм Мәхсүтова, Ершат Әсмәтов охшаш иҗаткарлар язған қизиқ һәм мәзмунлуқ миниатюрилар толиму чоң роль атқурди. Бу җәһәттин өз вақтида өткүзүлгән мәхсус конкурста Қурванҗан Мәңсүровниң қәлимигә мәнсүп «Тепишмақ» миниатюрисиниң биринчи орунни егилигини һелиму ядимизда.
Бир ечинарлиғи, тамашибинни күлүп туруп яшашни үгәткән, күлкә арқилиқ давалиған улуқ сәнъәткарлар бүгүнки күндә аримизда йоқ. Улар бу дуния сәһнисидин кәтти. Амма уларниң исимлири сәнъитимиз тарихиға алтун һәрипләр билән йезилди. Өз новитидә, «Тәбәссүм» – устазлиридин шагиртлириға муқәддәс аманәт сүпитидә мәңгүлүк мирас болуп қалди. Бүгүнки күндә атақлиқ сәнъәткарларниң изини бесип келиватқан күлкә маһирлириниң бири – Саһибәм Норузова 1-җумһурийәтлик «Жас Алаш» конкурсида лауреат аталди. Шундақла театримизниң Муһидин Варисов, Шөһрәт Мәмәтов, Үмүтҗан Қасимов, Сухраб Низамдунов, Алийәм Ибдиминова, Қудрәт Йүсүпов кәби талантлиқ актерлири булту Чимкәнт шәһиридә атақлиқ сатирик Көпен Әмирбекниң 75 жиллиғиға беғишланған «Шымкент – Думан» һәзил-күлкә фестивалиға қатнишип, биринчи орунға сазавәр болди. Демәк, «Тәбәссүм» – һаятниң давами. У йәнә нур чачиду, йәнә күлкигә бөләйду. Чүнки күлкә бар җайда – һаят бар, меһир бар, милләт бар. Бу мәйрәмни бийил 11-үмүт күни Жумһурийәт Сарийида нишанлимақчимиз. Мошу жиллар ичидә көп нәрсә өзгәргән болсиму, тамашибинниң «Тәбәссүмгә» болған сеғиниши вә муһәббәт оти өчкини йоқ. Мәйрәм мубарәк болсун, әзиз тамашибин!
Гүлбаһар НАСИРОВА,
Қ.Ғоҗамияров намидики җумһурийәтлик дөләт академиялик Уйғур музыкилиқ комедия
театри Әдәбият бөлүминиң башлиғи
https://uyguravazi.kazgazeta.kz/news/54246
Өтмүшкә нәзәр салсақ, 1986-жили өзиниң дәсләпки қәдимини басқан «Тәбәссүмниң» вуҗутқа келишигә Уйғур театрида «Тонуш кишиләр» намлиқ һәзил-күлкә кечилиги зәмин яритип бәрди. Чүнки өткән әсирниң 80-жиллири Уйғур театрида баш режиссер хизмитидә болған Қадир Жетписбаев театрда мошундақ бир һәзил-күлкә кечилигини уюштуруш тәкливи билән язғучи-драматург Җамалдин Розиевқа мураҗиәт қилиду. Җамалдин ака бу тәшәббусни мәмнунийәт билән қоллап-қувәтләйду вә дәрһал ишқа киришип, турмуштин елинған қизиқ-қизиқ вақиәләр асасида бир түркүм миниатюриларни язиду. Қ.Жетписбаев шуларниң асасида пешқәдәм сәнъәткар Тохтахун Бәхтибаев билән һәмкарлиқта «Тонуш кишиләрни» сәһниләштүриду. Мәзкүр кәчтә Билим Мамудаев, Қурванҗан Мәңсүров, Исақҗан Талипов, Руқийәм Саттарова, Реһангүл Мәхпирова, Маһинур Рәһманова, Алимҗан Әйсаев, Турдибүви Аблизова, Муһит Һезимов, Роза Бәхтибаева, Малик Ғиясидинов орунлиған миниатюрилар тамашибинлар арисида чоң қизиқиш пәйда қилип, уларниң қәлбидин иллиқ орун алди. Адәмләр шу кәчләрдә гүлдүрас алқишлар билән артистларни сәһнидин задила қоюп бәргүси кәлмәтти. Җ.Розиевниң «Икра», «Бир минут», «Бәхитлик билет», «Қақирилар» намлиқ миниатюрилириниң нәқәдәр аммибаплиққа, алий еһтирамға егә болғанлиғи һелиму чоң әвлатниң ядида, дәп ойлаймән
Һәммимизгә мәлумки, шу бир 80-жилларда «Алитағ» программисиниң уйғурчә көрситишләр редакцияси өз паалийитини беваситә Җамалдин Розиев, Камил Василов қатарлиқ салаһийәтлик һәм милләтпәрвәр инсанлар түпәйли җанлиқ башлиған. Болупму Җамалдин ака телевизор экрани алдиға тамашибинлар диққитини җәлип қилишниң һәрхил амиллирини издәп тепишни билди. Надир лайиһиләрниң бири – театримизниң шу жиллардики мудири Мурат Әхмәдиев билән режиссер Әкрәм Әхмәтовниң һәмкарлиғида барлиққа кәлгән йеңи һәзил-күлкә кечилиги тамашибин қәлбигә күлкә нурини чачти. Бу – қисқа вақит ичидила өз мухлислирини тепип, уларниң қәлб төридин орун алған «Тәбәссүм» еди. Бийил ушбу әҗайип һәзил-күлкә кечилигигә 40 жил толди.
«Тәбәссүм» дегәндә көз алдимизға әң алди билән Руқийәм Саттарова, Реһангүл Мәхпирова, Маһмут Дәраевниң җанлиқ образлири намайән болиду. Бу исимларға өткән әсирниң йәтмишинчи жиллиридин тартип, та бүгүнгичә болған арилиқтики Уйғур театриниң қайнақ иҗадийәт сәһиписи сиңип кәткәндәк. Ениғирақ ейтқанда, бу үч сәньәткарға тамашибинлиримизни күлкигә раса ғәриқ қилған «Тәбәссүм» һәзил-күлкә кечилигиниң қириқжиллиқ тарихи биллила сиңип кәткәндәк билиниду. Улар Уйғур кәспий театри тарихида «Тәбәссүм» намлиқ йеңи бир чоң сәһипини утуқлуқ ачти. Мәзкүр кәч арқилиқ бу сәньәткарлар атақлиқ күлкә маһирлири атилип, һәқиқий мәнада шөһрәт қазанди. Улар орунлиған миниатюриларни адәмләр зор тәшналиқ билән күтәтти. «Тәбәссүмгә» кәлгән тамашибин Җумһурийәт Сарийини бир һәптә бойи толтуруп олтиратти! Үч сәнъәткарниң сәһнигә чиқип келишиниң өзила бир қайтиланмас сәньәт еди. Уйғур театри үчүн «Тәбәссүмниң» Қирғизстан вә Өзбәкстан дөләтлиригә болған гастрольлуқ сәпәрлири айрим бир дәвирниң унтулмас сәһипилиридәк болуп қалди. У сәпәрләр пәқәтла тамашә қоюш әмәс, бәлки қериндаш әлләргә йетип барған бир мәдәнийәт карвини еди. Бишкек, Ташкәнт шәһәрлириниң чоң сәньәт сарайлирида уйғурчә яңриған шу чақчақлар тамашибинниң көңлигә дәрман, сәһнидики артистларниң қәлбигә илһам болди. Күлкә тил таллимайду дәйдиғу. Һәқиқәтән, «Тәбәссүмниң» һәзилини аңлиған һәр инсан, қайси милләткә тәәллуқ болушидин қәтьий нәзәр, күлкә дуниясиға чөмүш билән биллә «Нава» фольклор, «Яшлиқ», «Сада» эстрада, «Рухсарә» уссул ансамбльлириниң яңратқан саз-нәғмилиридин, әвришим уссуллиридин һөзүрлинәтти.
«Тәбәссүмниң» даңқиға, болупму 1992-жили тунҗа қетим ШУАРға (ХХҖ) болған гастрольлуқ сәпәрлиридә әқлим лал болған еди. Чегаридин өтүшимиз биләнла үч сәнъәткаримизни у тәрәптики мухлислири қучақ ечип қарши алатти. Техи концерт башланмастинла, қандашлиримиз улар билән сүрәткә чүшивелиш үчүн йениға топлишивалатти. Мәзкүр диярниң қайси шәһиригә, қайси йезисиға қәдәм басмайли, чоң-кичикниң һәммиси жүгришип келип, «Зувандалар» (әң аммибап миниатюриларниң биригә бола Руқийәм Саттарова билән Реһангүл Мәхпирова шундақ атилип кәткән – Г.Н.) барму? Қени, уларни бир көрәйличу!» дейишип, кәйнимиздин қалмай жүгришәтти. Базар, ашпузул, кочиларда адәмләр миңлиған адәмниң арисидин уларни көрүп, тонувалатти. Тохтитивелип, бир күлдүрүшини илтимас қилип, ялвуруп турувалатти. Маһмут Дәраевниң меңиш-турушиниң өзила тамашибинниң зоқини, күлкисини кәлтүрәтти. Мән шу концертлардин кейин тамашибин пикрини билишкә алдираттим. «Умумән концертиңлар наһайити пәйзи екән, – дегән еди бир жигит. – Маһмут Дәраев, Реһангүл Мәхпирова, Руқийәм Саттарова қатарлиқ даңлиқ сәнъәткарлар һәққидә биз бурун аңлиған болсақ, әнди бүгүн улар билән үзму-үз көрүшүш бәхтигә ериштуқ. Мән бүгүнкидәк күлүп бақмиғили талай жил болған екән. Бүгүн һаятимдики барлиқ дәртлиримни унтуп, қенип-қенип күлүвалдим...». Бу пәқәт аддий бир ашпәзниң пикрила әмәс, концертниң аллиқачан түгигинигә қаримай, артистлар кийимлирини йөткәп, жүк-тақимизни жиғиштуруп болғичә залдин чиқмай, биз билән хошлишалмай олтарған миңлиған тамашибинларниң көңлидики сөзләр еди. Шу сәпиримиз пәйтидики концерт программимиз һәққидә «Ақсу гезитиниң»: «...Артистлар жуқури бәдиий маһарәт билән орунлиған «Яшлиқни әсләш», «Бир минут», «Тепишмақ» қатарлиқ күлдүргиләр турмушқа йеқинлиғи, чин вә тәбиийлиги, юмористик хусусийәткә байлиғи билән тамашибинға эстетик зоқ вә хошаллиқ бәхш әтти. Икки йерим саатқа созулған бу оюн, достлуқ вә қериндашлиқ кәйпиятиға чөмди. Алқиш садалар үзүлмәй яңрап, гүлдәстиләр сунулуп турди. Оюн арилиғида йәнә артистлар билән тамашибинлар бирлишип кетиштәк тәсирлик мәнзириләр қайтиланди...» дәп язғини һелиму ядимда.
Хәйрият, «Тәбәссүм» программиси билән үч артистимиз йәттә қетим ШУАРға берип қайтипту. Бу иҗадий сәпәрләр жигирмә жил җәриянида жүрәктин-жүрәккә йетип, күлкиләр яңриған унтулмас учришишлар болди. Аддий сәпәр әмәс, бәлки жүрәкләрни бир-биригә тутуштурған, вақит вә чегариларни унтулдурған мәңгүлүк учришиш болуп хатиридә қалди. Ойлап көрсәк, у жиллардики шу сәпәрләр – пәқәт гастроль әмәс, бәлки достлуқниң, сәнъәтниң вә хәлиқ күлкисиниң ортақ мәйрими болған екән.
«Тәбәссүм» 40 жил давамида һаятимизниң аччиқ-чүчүгини күлкә билән көрситип беридиған, бирнәччә әвлатниң сөйүмлүк сәнъәт кечилигигә айланди. Бу сехирлиқ дунияниң идеясини яратқан Җамалдин Розиев күлкиниң шипалиқ күчини тамашибинға соға қилди. Бу карванниң алдинқи сепидә исимлири ривайәткә айланған байиқи үч артистимиз билән биллә Муһит Һезимов, Сәйдалим Амутов, Әзиз Искәндәров, Саһибәм Норузова қатарлиқ сәнъәткарлар заманниң нәпәсини сәһнигә елип чиқти. Улар яратқан образлар җәмийитимиздики камчилиқ-илләтләрни – наданлиқни, тәкәббурлуқни, бәзи бюрократик һәрикәтләрни, инсаний мунасивәттики бәзи чәлкәшликләрни аччиқ күлкә арқилиқ паш қилди. Тамашибин гайида шу күлкә арисида өзини көрәтти. Өзини түзәшкә, ойлинишқа интилатти.
Сәһниниң әҗайип есил хуш пурақ гүллири, миллитимизниң иптихарлири – Қазақстанниң хизмәт көрсәткән артисти Руқийәм Саттарова, Қазақстанниң хәлиқ артисти Реһангүл Мәхпированиң авазида аниларниң меһри, уйғур аялиниң латапити, иккиүзлүк «зувандаларниң» шох күлкиси бар еди. Улар сәһнигә чиққанда, залға нур йеғип кәткәндәк болатти. Улар тамашибинни күлдүрүп туруп, ойландурған қудрәтлик күчкә егә еди. Йәнә бир алп – Қазақстанниң хизмәт көрсәткән әрбаби Маһмут Дәраев. Униң иҗрасидики һәрбир роль һаятниң аччиқ һәқиқитини күлкә арқилиқ йәткүзди. Устаз Маһмут ака өзиниң туғма таланти билән «Тәбәссүмниң» жүригигә айланғанлиғи һәммимизгә мәлум.
Сәнъәткар, иҗаткар үчүн адәмләрни күлдүрүш асан әмәс. Җүмлидин миниатюра йезиш һәрқандақ қәләм саһибиниң қолидин келивәрмәйду. Чүнки униң үчүн кичик һәҗимдә чоң ойни, қисқа сөздә чоң мәнани сиғдуруш тәләп қилиниду. Бир қаримаққа икки-үч минутлуқ һәзилдәк көрүнсиму, униң әстиридә зерәк, өткүр тил вә чоңқур мәзмунлуқ ой туриду. Яхши миниатюра тамашибинниң көңлидә узаққичә кәтмәйдиған тәсират қалдуриду. Шуңа уни йезиш үчүн пәқәт күлдүрүшла әмәс, бәлки адәмниң қәлбигә йәткидәк һәқиқәтни тепиш керәк. Шуниң үчүнму бу жанрда қәләм тәвритидиған қәләмкәшлиримиз наһайити аз. «Тәбәссүмниң» тәрәққиятида Җамалдин Розиев билән биллә Әкрәм Әхмәтов, Қурванҗан Мәңсүров, Шавкәт Нәзәров, Һакимҗан Гүлиев, Рабиләм Мәхсүтова, Ершат Әсмәтов охшаш иҗаткарлар язған қизиқ һәм мәзмунлуқ миниатюрилар толиму чоң роль атқурди. Бу җәһәттин өз вақтида өткүзүлгән мәхсус конкурста Қурванҗан Мәңсүровниң қәлимигә мәнсүп «Тепишмақ» миниатюрисиниң биринчи орунни егилигини һелиму ядимизда.
Бир ечинарлиғи, тамашибинни күлүп туруп яшашни үгәткән, күлкә арқилиқ давалиған улуқ сәнъәткарлар бүгүнки күндә аримизда йоқ. Улар бу дуния сәһнисидин кәтти. Амма уларниң исимлири сәнъитимиз тарихиға алтун һәрипләр билән йезилди. Өз новитидә, «Тәбәссүм» – устазлиридин шагиртлириға муқәддәс аманәт сүпитидә мәңгүлүк мирас болуп қалди. Бүгүнки күндә атақлиқ сәнъәткарларниң изини бесип келиватқан күлкә маһирлириниң бири – Саһибәм Норузова 1-җумһурийәтлик «Жас Алаш» конкурсида лауреат аталди. Шундақла театримизниң Муһидин Варисов, Шөһрәт Мәмәтов, Үмүтҗан Қасимов, Сухраб Низамдунов, Алийәм Ибдиминова, Қудрәт Йүсүпов кәби талантлиқ актерлири булту Чимкәнт шәһиридә атақлиқ сатирик Көпен Әмирбекниң 75 жиллиғиға беғишланған «Шымкент – Думан» һәзил-күлкә фестивалиға қатнишип, биринчи орунға сазавәр болди. Демәк, «Тәбәссүм» – һаятниң давами. У йәнә нур чачиду, йәнә күлкигә бөләйду. Чүнки күлкә бар җайда – һаят бар, меһир бар, милләт бар. Бу мәйрәмни бийил 11-үмүт күни Жумһурийәт Сарийида нишанлимақчимиз. Мошу жиллар ичидә көп нәрсә өзгәргән болсиму, тамашибинниң «Тәбәссүмгә» болған сеғиниши вә муһәббәт оти өчкини йоқ. Мәйрәм мубарәк болсун, әзиз тамашибин!
Гүлбаһар НАСИРОВА,
Қ.Ғоҗамияров намидики җумһурийәтлик дөләт академиялик Уйғур музыкилиқ комедия
театри Әдәбият бөлүминиң башлиғи
https://uyguravazi.kazgazeta.kz/news/54246