Аһаңларға бағланған тәғдир

Бу дунияда шундақ инсанлар барки, улар өзлириниң барлиқ вуҗуди, пак қәлби вә тинимсиз меһнити билән әтрапни нурға бөләп туриду. Ундақ адәмләр өз кәспигә болған чәксиз муһәббити, садақити үчүн яшайду. Әйнә шуларниң бири – театримизниң сабиқ баш дирижери, «Мәдәнийәт саһасиниң әлачиси» бәлгүсиниң вә «Еңбек даңқы» медалиниң саһиби Алимҗан Тоқаев. Бүгүн қәдирлик устазимиз һаятиниң сәксининчи даваниға көтирилди. Бу пәқәт бир инсанниңла туғулған күни әмәс, бәлки уйғур кәспий музыка сәнъитиниң мәйримидур.

1946-жилниң 15-баһар күни Алмутида дунияға көз ачқан Алимҗан Әхмәтҗаноғлиниң һаят йоли Иккинчи дуния урушидин кейинки толиму еғир, амма үмүткә толған отлуқ жиллардин башлиниду. Аниси Раһиләм бәш пәрзәнди билән ялғуз қелип, җан беқиш койида тирикчилик қилди. Балилириға бу һаятниң, һәрбир күнниң қәдрини билишкә үгәтти. 1953-жилниң күз пәсли. Йәттә яшлиқ гөдәк Алимҗан тәшналиқ билән мәктәп босуғисини атлиди. Кичигидин рус тили муһитида чоң болғачқа, униң билим елиш мусаписи рус синипида башлиниши тәбиий еди. Қириқтин ошуқ оқуғучи тизилған синипта балиларниң һәммиси дегидәк рус, украин миллитиниң вәкиллири болуп, уларниң арисида үч нәпәр қазақ һәм Алимҗан ялғуз уйғур балиси еди. Мана шу күнләрдин башлап, башқа мәдәнийәтләрниң тилини мукәммәл өзләштүрүш билән биллә, өз миллитиниң кимлигини сақлап қелиш вә һөрмәтләш мәсъулийити униң қәлбидә шәкиллинишкә башлиди. Алимҗан дәсләп Пионерлар өйидики хәлиқ саз әсваплири өмигигә қатнашти. Дирижер Николай Афанасьевниң рәһбәрлигидә у рус хәлиқ оркестриниң барлиқ әсваплирини маһиранә өзләштүрүшкә тиришти. Йәттә яшлиқ балиниң қиммәт саз әсваплирини сетивелишқа имканийити болмисиму, көзи чүшкән һәрқандақ саз әсвавини челишқа тәлпүнүши зор еди. Оғлиниң сәнъәткә болған иштияқини хелидин бери байқиған ана, өзиниң бәкму авайлап, пәқәт мәйрәмләрдә кийидиған помбәрқут көйнигини сетип, оғлиға гитара елип бәрди. 1958-жилниң 8-норуз күни Қазақ телевидениеси эфирға чиққанда, телетамашибинлар Пионерлар өйи оркестриниң концертини тамашә қилди. Әшу эфирда қолиға контрабас тутуп, Кеңәш Иттипақиниң гимнини иҗра қилған өсмүр – бүгүнки 80 яшлиқ тәвәллуд егиси Алимҗан Тоқаев еди. Униң музыка дуниясидики мусаписи әйнә шундақ шәрәп вә мәсъулийәт билән башлинип, бир өмүрлүк сехирлик сазға айланди.

Бирақ һаятниң аччиқ һәқиқити лирик кәйпиятни еғир синаққа алмаштурди. Анисиниң бәш балисини беқиш үчүн чәккән дәрт-әләмлири өсмүр Алимҗанни әтигәнла «чоң» қилип, униң гөдәклик чағлириға чекит қойди. Пәрзәнтлик борч уни он бәш йешида мәктәп партисидин айрип, Алмута қәндәләт фабрикисиниң босуғисини атлашқа мәҗбур қилди. Еғир меһнәт униң ирадисини техиму чиниқтурди. Тәғдирниң сехирлиқ күчи шундақки, у һәқиқий талантни һәрқандақ шараитта тапалайду. Фабрикидики сәнъәт һәвәскарлири өмигиниң концертидин кейин консерватория профессори Борис Шестаковниң: «Сениң орнуң сәһнидә, балам!» дегән бир еғиз сөзи Алимҗан үчүн сәнъәт дуниясиға селинған қутлуқ көрүк болди.

Яш талант 1964-жили П.И. Чайковский намидики билим дәргаһиниң босуғисини атлиғанда, музыка деңизиға худди суға тәшна болған белиқтәк шуңғуп кәтти. У үчинчи курста оқуватқан чеғидила Қазақстан дөләт Радио вә телевидениесиниң чоң оркестриға ишқа қобул қилинди. Студент жигит кечә-күндүз тиним тапмай, гитариси билән оркестрниң аҗралмас қисмиға айланди. Униң әтрапида кимләр иҗат қилмиди десиңизчу?! Ермек Серкебаев, Роза Бағланова, Бибигүл Төлегенова вә Гүлвира Разиева билән бир сәптә туруп саз челиш – Алимҗан Тоқаевқа һәқиқий мәнасида сәнъәт асминиға учқандәк сезилди. Ришат вә Муслим Абдуллинлар, Лаки Кесоглу охшаш чолпанлар билән өткән һәрбир күн – яш сазәндиниң қәлбидә өчмәс из қалдурди.

Училищени тамамлиғандин кейин, яш талант егиси Қурманғазы намидики Дөләт консерваториясигә чүшти. Устази – Қазақстан хәлиқ артисти, опера сәнъитиниң маһири Базарғали Жаманбаев яш шагиртниң дирижёрлуқ тәпәккүрини кәңәйтиштә йеқиндин қоллиди. Алимҗан ака консерваторияниң үчинчи курсида оқуватқан чеғидила, йәни 1972-жили Уйғур театриға хормейстер болуп ишқа қобул қилинди. Шу пәйттин башлап, мана әллик бәш жил давамида Алимҗан Тоқаевниң һаяти уйғур сәнъитиниң тарихи билән жуғирилип кәтти.

Театр босуғисини атлиған дәсләпки күнләрдинла яш хормейстерниң мәхсити – хорниң көпавазлиқ яңришиға йеңичә нәпәс бериш болди. Драматург Әхмәтҗан Һашириниң «Өлмәс болуп туғулғанлар» спектакли үстидә ишлигәндә, хормейстер Уйғур театриниң тарихида тунҗа қетим аяллар хориниң бәшавазлиқ иҗрасини вуҗутқа кәлтүрди. Бу йеңилиқ сәһнидики вақиәләргә җанлиқ һөсүн қошти. Алимҗан Тоқаевниң иҗадий издинишлири пәқәт театр биләнла чәкләнмиди. Студентлиқ жиллардики қизғин илһам заманивий музыка тилини издәшкә үндәп, униңда тунҗа қетим вокал-чалғу әсваплар ансамблини қуруш идеяси туғулди. У һәрхил саз әсваплирини маһиранә чалидиған талантлиқ яшларни бир йәргә җәмләп, кечә-күндүз тиним тапмай мәшиқ қилди.

– 1973-жилниң 5-оғуз күни сәһнидә тунҗа қетим арман қилған ансамблим һүнәр көрсәтти, – дәп һаяҗанлар билән әсләйду Алимҗан ака. – мәзкүр иҗадий коллективниң дәсләпки қалиғичи Мурат Әхмәдиев вә өмүрлүк йолдишим Ширингүл Үсәнованиң сехирлиқ иҗраси билән нурланған еди. Бу – миллий сәнъитимиздә классика билән заманивий ритмлар қийилишқан дәсләпки гөзәл дәқиқиләр, йеңи бир дәвирниң муқәддимиси еди.

1973-жил Алимҗан Әхмәтҗаноғли үчүн һәқиқий зәпәрләр жили болуп тәғдир сәһиписигә пүтүлди. Сәһнидә Сәбит Муқанов, композитор Қуддус Ғоҗамияровниң қәлимигә мәнсүп «Қәшқәр қизи» спектаклида у һәм хормейстер, һәм симфониялик оркестрниң дирижери сүпитидә мәйданға чиқти. Премьера шунчилик зор мувәппәқийәт билән өттики, бу яш дирижерниң чоң сәнъәттики истиқбалини ениқ намайиш қилди. Көп өтмәй, драматург вә режиссер Шайим Шаваевниң «Сениң қаракөзлириң» музыкилиқ комедияси сәһниләштүрүлди. А.Тоқаев бу спектакльниң музыка билән безилишидә Икрам Мәсимовниң музыкисини маһиранә аранжировка қилип, әсәрниң роһини заманивий ритмлар билән бейитти.

Яш дирижер консерваторияни тамамлап, бирнәччә жил театрниң иҗадийәт қазинида қайниғандин кейин, Қазақ ССР Мәдәнийәт министрлигиниң мәхсус йолланмиси билән, 1979-жили Москвадики Пүткүлиттипақлиқ Мәдәнийәт хадимлириниң кәспий маһаритини ашуруш институтиға атланди. Шу пәйттики қудрәтлик мәмликәтниң пайтәхтидә униң алдида дөләт Оперетта театриниң ишиги кәң ечилип, көп өтмәй, театр репертуаридики спектакльларға дирижерлуқ қилиш имканийити берилди. Москваниң талланған мутәхәссислири яш дирижерниң маһаритигә қайил болуп, уни театрниң дайимий дирижерлар тизимиға киргүзди. Шундақ қилип, Алимҗан Тоқаев Москвадәк зор мәдәнийәт мәркизидә дирижерлуқ таяқчисини қолиға елип, бемалал оркестрни башқурди.

Бу турғудин, «Миллионерша из Бразилии», «Мама, я женюсь», «Пусть гитара играет» охшаш мәшһур спектакльлар Алимҗан Тоқаевниң дирижерлуқ таяқчиси арқилиқ техиму җанланди.

– Шу пәйттә «Олимпиада-80» даирисидә «Пенелопа» спектакли тәйярлинивататти, – дәп әсләйду Алимҗан ака. – Бу әсәрдики Телемах роли үстидә биз үчүн у дәвирдә «қол йәтмәс юлтуз» болған Владимир Высоцкий тәклип қилинған еди. Лекин, миң әпсус, даңлиқ сәнъәткар премьериға санақлиқ күнләр қалғанда туюқсиз вапат болди... Лекин бәрибир мән бу спектакльни сәһниләштүрүш групписида стажер-дирижер сүпитидә паалийәт елип берип, сәнъәт дуниясиниң әң мурәккәп вә нәпис қатламлирини өз көзүм билән көрдүм.

Үч йерим миң тамашибин билән лиқ толған зал... Спектакль ахирида залниң зор алқишлири астида тамашибинларға бурулғандики әшу һаяҗанни сөз билән тәсвирләш мүмкин әмәс еди. Әйнә шундақ қайнақ илһам ичрә өтүватқан күнләрниң биридә, Алимҗан Тоқаевниң дирижерлуқ маһаритигә униң Алмутидин қәдәм тәшрип қилған ағинилири язғучи Турған Тохтәмов, академик Турған Сопиев, СССР Пәнләр академиясиниң хадими Полат Әхмәтовму гувачи болиду. Москваниң қақ жүригидики бу дидар ғенимәт дәмлири яш дирижерниң қәлбигә чәксиз ғурур вә илһам бәхш әтти. У Москваниң даңлиқ МХАТ, Станиславский вә Немирович-Данченко намидики опера вә балет, Моссовет, «Ромэн» театрлириниң заллирида дирижерлуқ қилип, чоң мәктәптин өтүп, иҗадий тавланди.

Москвадики стажировка пәйтидә Алимҗан ака Литва, Латвия, Эстония вә Ленинград (һазирқи Санкт-Петербург) шәһәрлиригә иҗадий сәпәрләргә берип қайтти. Бу шәһәрләрниң классикилик музыка мәдәнийити, театр интизами вә оркестрниң нәпис иҗрачилиқ маһарити Алимҗан акиниң иҗадий тәпәккүрини техиму бейитти. У йәрдики сәнъәт дәргаһлирида алған тәҗрибиси кейин уйғур сәһнисидә йеңичә заманивий услубларниң вуҗутқа келишигә мустәһкәм зәмин болди. Музыка дуниясиниң мошундақ кәң көләмлик гөзәллигини өз көзи билән көрүш – дирижерниң маһаритини йеңи бир пәллигә көтәрди. Бу талантлиқ дирижерни Башқуртстанниң Йошкар-Ола, Молдавияниң Кишинев шәһәрлиридики театрлар баш дирижерлуқ лавазимға тәклип қилди. Лекин Алимҗан ака уларниң һечбирини қобул қилмай, уттур Алмутиға қайтип кәтти. Чүнки уни өз хәлқи, өз театри күтүвататти.

1981-жили Уйғур театриниң Москва шәһиридики гастролида «Анархан» музыкилиқ драмиси көрситилди. Шу күни мәзкүр спектакльға дирижерлуқ қилған Алимҗан Тоқаевниң маһаритигә мәшһур дирижер Ғәзиз Дугашев жуқури баһа бәрди. Яш дирижерниң рәһбәрлигидә симфониялик оркестр вә «Нава» ансамбли иҗрачилик маһаритиниң йеңи пәллисигә көтирилди. Композитор сүпитидә Алимҗан ака «Чинтөмүр батур», «Гиләмчиләр», «Өмчүк тори», «Шәнбә күни тойға!», «Махамбет», «Отлуқ жиллар», «Валенсиялик тул аял» охшаш спектакльларға музыка язди. Сәнъәткарниң композиторлуқ дунияси униң қәлбидики чәксиз вәтәнпәрвәрлик роһ билән суғирилған. Униң иҗадийитидики әң жуқури пәллә – Исмайил Саттаровниң мәтинигә йезилған «Қазақстан», Маһмут Абдрахмановниң «Вәтәнгә» намлиқ кантата, хорлири болди. Бу әсәрләр театримизниң әллик, тохсәнжиллиқ тәнтәнилик кәчлиридә сәһнимиздә зил яңриғанда, музыкидики һәйвәт вә муәллипниң Вәтәнгә болған пак муһәббити тамашибинларниң қәлбини шунчилик тәврәттики, пүтүн зал беихтияр орунлиридин туруп, һаяҗан ичидә тиңшиди. Бу композиторниң вәтәнпәрвәрлик сезимиға вә униң сехирлиқ навасиға берилгән әң алий еһтирам еди. Униң музыкиси туғулған әлгә болған садақәтниң вә миллий ғурурниң җараңлиқ авази болуп яңриди. Шундақла композитор Савутҗан Мәмәтқулов, Хелил Һәмраев, Җамалдин Розиев, Реһангүл Мәхпированиң қәлимигә мәнсүп бир түркүм шеирларға әҗайип чирайлиқ лирик нахшиларни иҗат қилди. У әсәрләр мошу жилниң 23-баһар күни өтидиған сәнъәткарниң «Һаят наваси» намлиқ иҗадий кечидә иҗра қилиниду.

Алимҗан акиниң өмүрлүк җүпти Ширингүл һәдә нәпис авази билән өз пәйтидә сәһнимиздә нахша ейтқан. У аилә бәхти вә йолдишиниң иҗадий зәпәрлири үчүн сәньәттин кетишни таллиған һәқиқий пидаий аялдур. Бу бәхитлик аилә икки қиз һәм оғул пәрзәнтләрни тәрбийиләп вайиға йәткүзди. Улар һәрхил саһаларда паалийәт жүргүзмәктә. Бүгүн һаятиниң 80-баһарини қарши еливатқан Алимҗан ака – биз үчүн бир дәвирниң җанлиқ тарихи.

Алимҗан Әхмәтҗаноғли пәқәт сәһнә маһирила болуп қалмай, у жигирмә жилға йеқин театрниң Кәспий иттипақлар комитетиға рәһбәрлик қилип, хадимларниң һоқуқини қоғдиди. Мошу жилниң қәһритан ейида Қ.Ғоҗамияров намидики җумһурийәтлик дөләт академиялик Уйғур музыкилиқ комедия театри пешқәдәм устазимизни һөрмәтлик дәм елишқа узатти. Алимҗан акидәк инсан билән бир сәптә болғинимиз – биз үчүн чоң шәрәп.

Гүлбаһар НАСИРОВА,

Қуддус Ғоҗамияров намидики җумһурийәтлик дөләт академиялик Уйғур музыкилиқ комедия театри Әдәбият бөлүминиң башлиғи

https://uyguravazi.kazgazeta.kz/news/54384