(Қазақстанниң хәлиқ артисти Реһангүл Мәхпированиң туғулғиниға – 80 жил)
2025-жил, 7-норуз. Қуддус Ғоҗамияров намидики җумһурийәтлик дөләт академиялик Уйғур музыкилиқ комедия театриниң бенаси тамашибинларға лиқ толған. Сәһнидә улар бәк яқтуруп көридиған «Тәбәссүм»! Бир һәптидин бери давамлишиватқан Хәлиқара ханим-қизлар мәйримигә беғишланған һәзил-күлкә кечилигиниң бүгүн ахирқи қоюлуми. Адәттә, сәһнигә чаққан чиқип, шох һәзиллири билән биринчи қәдимидинла залдикиләрни гүлдүрас алқишларға бөләйдиған хәлқимизниң сөйүмлүк сәнъәткари Реһангүл Мәхпирова бу қетим тамашибинларға мону бир лирик нахшини тәғдим қиливататти:
Сәһниниң гүли болсаң арман барму,
Сәһнә болди муңдишим, сөйгән ярму.
Гәр әҗәл пәйти кәлсә мән сораттим:
«Сәһнәм билән хошлишишқа пурсәт барму?».
«Пурсәт бар, хошлишивал!», десә маңа,
Кәсипдаш достлиримни қучар едим.
Һә, андин жүгрәп чиқип сәһнигә мән,
Бирәр рольдин монолог оқар едим!
Андин, мәйли, армансиз кетәр едим,
Чүнки мән мәнзилимгә йетәлидим.
Әзиз сәһнәм, саңа дегән ишқ-таримни,
Өзәм билән биллә елип кетәр едим...
Әслидә, Реһангүл һәдә «Тәбәссүмгә» бирәр миниатюра билән қатнашқан болсиғу, техиму яхши болатти. Лекин у бу қетим, немишкиду, мошу нахшини ейтишни әвзәл көрди. Учисида өзигә бәкму ярашқан кәң яқилиқ беғиррәң, етәклири мончақлар билән зенәтләнгән есил көйнәк актрисиниң чирайлиқ сөлитини йәниму йеқимлиқ йорутуп, һәмминиң нәзәрини өзигә мәккәм бағлап қойған еди. Буниңдин бир ай бурунла: «Мән миниатюриларға қатнишалмаймән. Көңлүмниң пәқәтла арами йоқ. Униң үстигә саламәтлигимму анчә яхши әмәс. Шуниң үчүн бу қетим шеир оқай...», дегән еди у. Программиниң режиссери Әзиз Искәндәров: «Реһан һәдә, шеир оқуғандин көрә, нахша ейтқиниңиз дурусмекин. Мән шу шеириңизға музыка иҗат қилип бақай. Әгәр яқтурсиңиз, шу нахшини ейтиң», дегән тәклипни бәрди. Аридин бираз вақит өтүп, нахшиму тәйяр болди. Реһангүл һәдә уни қәлбиниң әң чоңқур қатламлиридин орғуп чиққан назук сезимлири арқилиқ өзигә хас йүксәк маһарәт билән орунлиди. У күни сәһнидә чирақлар нур чечип, залда тамашибинниң алқишлири яңраватқини билән, әтраптики муһитни чүшиниксиз бир муң қаплиғандәк еди. Актрисиниң иҗрасида қандақту-бир «айрилишниң» һиди бардәк сезилди бизгә. Нахша давам қилмақта... Шу мәһәл арқидики қатарда олтарған бир аялниң: «Странно... она прощается со сценой, что ли?» дәп пичирлиған авази қулиғимға киргинидә, пүткүл вуҗудум титирәп кәтти. Арқамға бурулуп қаридим. Бу соал пәқәт бир адәмниңла гумани әмәс, бәлки кәлгүсидики айрилишниң қәлбимгә салған дәсләпки әндишиси екәнлигини ким билипту дәйсиз? Бу шунчә ениқ, шунчә аччиқ бир соал болдики, гоя тәғдир өзи бизгә алдин-ала бешарәт бериватқандәк еди...
Һазир ойлисам, Реһангүл һәдә шу қетимқи «Тәбәссүмдә», һәқиқәтәнму, һәммимиз билән хошлашқан екән. У мошу нурлуқ дунияға ичидики барлиқ меһир-муһәббитини нахша арқилиқ төккән екән. Шуңлашқиму униң орунлиған нахшиси адәттики бир нахша болупла қалмай, бәлки актрисиниң өз мухлислириға йоллиған адаққи қәлб монологи сүпитидә тарих сәһиписидин орун алди. У өзиниң әң ахирқи нахшисини ейтип болди. Адаққи нахша – бу униң әң сәмимий иқрари, әң гөзәл тәбәссүми еди. Лекин бу аччиқ һәқиқәтни етирап қилишқа һечқайсимизниң җүръити йәтмәйвататти һәм ундақ ойни дәрһал көңлүмиздин чиқиривәткүмиз келәтти. Миң әпсус, ариға йәттә ай селип, сөйүмлүк сәнъәткар, меһрибан устазниң жүриги мәңгүгә тохтиди. У йәтмиш тоққуз йешида бу пани дуния билән хошлишип, мәңгүлүк сәпәргә атланди. Униң вапати уйғур миллий сәнъәт әһли үчүн орни толмас аччиқ йоқитиш болди.
Реһангүл Мәхпирова! Униң нами әнди пәқәт хатирә дәптиримиздә қалди, халас. Бу мубарәк исимни атап, әшу меһрибанимизни әнди қутлуқ сәһнимизгә тәклип қилиш бәхтидин мәһруммиз... Репертуаримиздики бирқатар спектакльлар Реһангүл Мәхпировасиз өтүватиду. Уйғур театри болса, худди анисидин айрилған балидәк, җим-җитлиққа чөмүп, житимсирап қалғиниғиму бир жил болай дәп қалди. Айрилиш дегән қандақ дәһшәтлик қисмәт, немә дегән аччиқ синақ, һә?! Инсанлар бәзи йоқитишларға амалсиз көнгини билән, қәлбниң әң чоңқур йеридә қалған бошлуқ һечқачан толмайдиған охшайду. Айрилиштәк еғир мусибәтниң дилимизға салған җараһити техичә сақайғини йоқ. «Көпинчә чағларда устазниң йоқлуғиға ишәнгүмизму кәлмәйду. Худди у һазир пәрдә арқисидин чиқип келидиғандәк туюлиду» дейишиду кәсипдашлар.
Алмута вилайитиниң Әмгәкчиқазақ наһийәсигә қарашлиқ Челәк йезисида Асим Мәхпиров билән Гүлзирәм Зерәкова кәби устазлар аилисидә туғулған Реһангүл һәдә, Қурманғази намидики Алмута дөләт сәнъәт институтиниң театр факультетидики актерлар бөлүмидә тәһсил көргән. Һәқиқий талант егиси қайси сәһнигә қәдәм басмисун, шу йәрдә өз маһаритини намайән қилалайду. Реһангүл Мәхпированиң кәспий сәнъәттики дәсләпки излириму әйнә шундақ кәң вә шәрәплик сәһипиләр билән башланған еди. У өзиниң иҗадий йолини Сәкен Сейфуллин намидики Қариғанда вилайәтлик қазақ театрида башлиди. Сәһниниң сехирлиқ һаваси вә дәсләпки алқишлар яш актрисиниң қәлбигә қанат бағлиған. Аридин вақит өтүп, 1971-жили Абай намидики Җамбул вилайәтлик театриға йөткилип, өз иҗадий издинишлирини бу йәрдиму жуқури утуқлар билән давамлаштурди. Бу театрлар актриса үчүн пәқәт иш орнила әмәс, бәлки униң иқтидари парлиған, кәспий җәһәттин толуп-ташқан муқәддәс дәргаһларға айланди. Қалтай Мухаметжанов, Илшат Юмағулов, Маар Байджиев, Чинғиз Айтматов, Ғәбит Мүсрепов, Михаил Шолохов, Сәбит Муқанов кәби бүйүк язғучи-драматургларниң дунияни ләрзиға салған классик әсәрлири актрисиниң ички дуниясини кәң ечип бәрди. Реһангүл һәдә бу сәһниләрдә аддий рольларни әмәс, бәлки инсан қәлбиниң сирлирини мукәммәл гәвдиләндүргән ярқин образларни яратти. У яратқан һәрбир сима тамашибин жүригидин орун елип, шу театрларниң тарихини һеликәм алтун һәрипләр билән безәп турупту. Актриса сәһнигә чиққанда, бу улуқ язғучиларниң қәлимидин туғулған қәһриманлар қайта тирилип, көрәрмән билән сөйүмлүк актрисиниң назук авази арқилиқ тил тепишатти. У ярқин образлар Реһангүл Мәхпированиң қазақ сәнъити тарихида қалдуруп кәткән өлмәс мираси, униң чоңқур иқтидариниң мәңгүлүк испатидур.
Актрисиниң Уйғур театридики бәрикәтлик паалийити болса, 1977-жилдин башланған. Миллий сәһнимиздики сәл кам йерим әсирлик вақит ичидә у яратқан нурғунлиған қәһриманлар һазирқи яш сәнъәткарлар үчүн зор үлгә-нәмунә болуп, театримиз тарихиниң төридин мунасип җай алди. У дуния классиклири Нәзим Һекмәт, Мольер, Антонио Вальехо, Сәид Әхмәт, У.Гаджибеков, Дулат Исабеков билән бир сәптә, уйғур миллий драматургиясиниң вәкиллири Шайим Шаваев, Җамалидин Босақов, Исмайил Саттаров, Җалал Асимов, Абдулһәй Садиров, Җамалдин Розиев, Әхмәтҗан Һашири вә Турған Тохтәмов кәби қәләм саһиблириниң әсәрлиригә иссиқ җан бәрди. Реһангүл Мәхпирова Дүрнәм («Акам өйлиниду»), Мехменебану («Пәрһат-Шерин»), Назугум («Назугум»), Ләйли («Ләйли-Мәҗнун»), Доримена «Парасәтсиз тәхсир»), Диона («Одиссейниң ғәзиви»), Һәлимә («Ғерип-Сәнәм»), Гүлзарә («Анархан»), Ана («Анамниң ақ көйниги»), Җанан («Аршин мал алан»), Сабира ана («Мурагерлер») кәби мурәккәп характерларни, пак һис-туйғулуқ ашиқларни, мәғрур ханишларни вә аччиқ қисмәтлик улуқ аниларниң ярқин сималирини чоң маһарәт билән җанландурди. У һәрбир рольға өз қәлбиниң бир парчисини, жүригиниң иссиқ һараритини беғишлап, хәлиқ қәлбидә иллиқ хатирә калдурди вә Уйғур театриниң алтун фондини техиму бейитип кәтти.
Тамашибинлар Реһангүл Мәхпировани «Тәбәссүм» һәзил-күлкә кечилигиниң асасини салғучиларниң бири, даңлиқ күлкә маһири сүпитидә толиму яхши көрәтти. Актрисиниң Руқийәм Саттарова, Маһмут Дәраев билән биллә орунлиған йүзлигән миниатюрилири «Тәбәссүм» арқилиқ пәқәт елимиздила әмәс, бәлки чегариниң сиртидики тамашибинларниң жуқури алқишиға сазавәр болди. Тарихий Вәтинимизгә болған талай гастрольлуқ сәпәрләрдә миллионлиған қериндашлар өзлириниң бу сөйүмлүк сәнъәткарлириниң орунлиған қизиқ миниатюрилирини көрүшкә алдиратти. Уларниң йоллириға гүлләрдин паяндаз салатти. Диллири хушвақлиқтин йоруп, күлкигә ғәриқ болған адәмләр улар билән йәнә видалишиш арзусида арқисидин тәлмүрүп қарап қалатти. Бу сәпәрләр пәқәтла сәнъәт мәйрими әмәс, бәлки тарихий Вәтәндә кәспий күлкә жанриниң йеңи бир чириғини яндуруп бәрди. Яш артистлар бу даңлиқ сәнъәткарларни өзлиригә һәқиқий устаз тутуп, уларниң маһарәт мәктивини үгинип, бүгүнки күндә һәзил-күлкә жанрида өзлириниң хас мәктивини яратти.
Актриса һаятиниң та ахириғичә сөйүмлүк сәһнисидә иҗат қилип кәлди. Елимиз кәспий театр сәнъитиниң тарихида өз иқтидари, гөзәл симаси билән өчмәс из қалдурған атақлиқ актриса аримизда болған болса, бүгүн мубарәк сәксән яшлиқ даванға қәдәм басатти.
Реһангүл Мәхпирова маһир актриса болуш билән биллә, қәлби нәпис шеирийәткә толған назук җан еди. Униң өз қәлимидин төкүлгән шеирлири – ички дуниясиниң, сап муһәббитиниң вә театрға болған чәксиз еһтираминиң ачқучи еди. Һә.., сәһниниң қелин пәрдилири йепилип, чирақлар өчкәндә, «Сәһнә мәликиси» өзиниң әң назук, әң сирлиқ вә әң һаятий дунияси – аял қәлби билән тәнһа қалатти. Униң һаяти пәқәтла сәнъәттики утуқлардин әмәс, бәлки қәлбини өртигән нәпис лирика вә тәнһалиқ философиясидин тизилған дастан еди. Реһангүл Мәхпирова аял қәлбиниң интайин назук кәчмишлирини ичигә йошурған сехирлиқ дуния еди. У ялғузлуқни һечқачан яхши көрмәтти, амма һаят уни заман еқимида шу ялғузлуқ билән сирдаш болушқа мәҗбур қилди. У тәнһалиқ қәпәзидә қалғанда, қәлбидики муһәббәтни вә интизарлиқни ақ қәғәзгә шеир қилип төкти. Бу назук жүрәк өз шеирлирида ялғузлуқни бәдиий тил билән тәрипләп, өз-өзигә тәсәлла тапатти. Униң шеирий дунияси аял қәлбиниң ички пәрияди, муқәддәс сәһнидин кейинки тиничлиқ сүкүнат еди. Һаятида нурғун инсанларни йеқин көрүп, қәлб төридин җай бәргән достлири, сирдашлири униң иҗадийитидә һәм илһам, һәм азап мәнбәси болди. Актриса өзиниң хатирә дәптәрлиридә өкүнүш билән аччиқ һәқиқәтләрни йезип қалдурди. У қәйсәр аял сүпити билән һаятниң түрлүк-түмән зәрбилиригә тақабил туралиған болсиму, бу аччиқ синақлар униң назук жүригини пәйдин-пәй җараһәтләндүрмәй қоймиди.
Бүгүн биз актрисини пәқәтла рольлири билән әмәс, бәлки әйнә шу ялғузлуқтин, достларға болған вападин вә аял қәлбидин туғулған шеирлири арқилиқ йеңидин тонуватимиз. Реһангүл Мәхпированиң жүригидә өчмәс бир от бар еди. У болсиму, ана-Вәтәнгә болған чәксиз сеғиниш вә муһәббәт! Вәтән сеғиниши актрисиниң қәлбидә бир өмүр лирикилиқ муқамдәк яңрап турди вә униң һәрбир сөзидин Вәтән туприғиниң һиди келип туратти. Уйғур сәнъитиниң парлиған юлтузлири – Руқийәм Саттарова вә Маһмут Дәраев дуниядин вақитсиз кәткәндә, Реһангүл һәдиниң қәлби парә-парә болди. Қәдирлик достлирини яд әткәндә, көңли толиму йерим болатти, жүриги моҗулатти. Мана әнди «Сәһнә мәликиси» өзи анчивала яхши көрмигән, өзидин нери иштәргән тәнһалиқ билән мәңгүгә хошлашти вә бақиға кәткән достлириниң роһи билән җәм болди.
Инсан өмри аққан судәк өтүп кетиду, лекин шу өмүрни хәлқигә беғишлиған улуқ инсанларниң изи тупрақта әмәс, қәлбләрдә қалиду. Театр – бу пәқәт оюн-тамашиғила қурулған дәргаһ әмәс, у инсан қәлбиниң әйниги. Мошу тәвәрүк дәргаһта атмиш жил давамида иҗадийәт отида йенип, тамашибинниң қәлбигә йол тапқан Реһангүл һәдиниң һаяти чоң бир дастанға охшайду. Атмиш жил ичидә у нурғунлиған тәғдирләрни муҗәссәмлиди, яратқан һәрбир обризиға өз қәлбиниң, жүригиниң бир парчисини тәғдим қилди. Мана шундақ тинимсиз издиниш, ирадилик әмгәк дөләт тәрипидин мунасип баһаланди: Реһангүл Мәхпирова 2024-жили «Қазақстанниң Хәлиқ артисти» дегән шәрәплик намға муйәссәр болди. Бу нам униң сәнъәттики атмиш жиллиқ пак әмгигиниң татлиқ йемиши, хәлқиниң униңға болған чәксиз һөрмитиниң, иссиқ муһәббитиниң ипадисидур. Жиллар йешиға – яш, әқлигә әқил қошуш билән биллә, синақлар уни чиниқтурди. Йешиниң улғийишиға әгишип, көңли интайин назуклашти. Қәлби меһир-муһәббәткә техиму интилидиған болди. Меһирсиз көзләрдин, қопал авазлардин өзини қачуридиған болди. Иллиқ чеһирләргә хуш тәбәссүм билән җавап беришни муһим амилға айландурди. Қопал, соғақ муамилиләргә уму шундақла җавап қайтурушни үгәнди. Өтмүшниң аччиқ синақлири уни худди қиммәтлик зәрни тавлиғандәк, техиму күчләндүрди. Бу – униң аял, ана вә актриса сүпитидики әң чоң ғәлибиси еди.
Актрисиниң үзидики билинәр-билинмәс қоруқлар у яратқан онлиған тәғдирләрниң вә өз һаятиниң излири еди. Чоғдәк янған яшлиқ баһари кәткән болсиму, униң орнини баһа йәтмәс бир арамлиқ – қәлб паклиги егилигән еди.
Атмиш жил сәһнидә «яшаш» – пәқәтла талантлиқ адәмниң қолидин келидиған иш. Бу бүйүк аял өзиниң тәбиий һөсни вә нурлуқ қәлби билән театр тарихида өчмәс из қалдурди.
Томуз ейида уйғур җамаәтчилиги йәнә бир қетим актрисиниң хатириси әтрапиға җәм болиду. Шу қутлуқ хатирә кечисидә Реһангүл Мәхпированиң ярқин симаси, сәһнидики җанлиқ образлири вә иллиқ авази йәнә бир қетим қәлбләрдә җанлиниду. Бу чарә пәқәтла әсләш кечи әмәс, бәлки хәлқиниң сөйүмлүк сәнъәткари билән роһий дидарлишидиған жуқури һиссиятлиқ бир учришиш болиду. Нәқ мошу күни мәзкүр қурларниң муәллипи тәрипидин йезип тамамланған «Қәлб аманити» намлиқ йеңи китапниң тонуштуруш мәрасимиму өткүзүлиду. Мәзкүр әсәр пәқәт бир сәнъәткарниң тәрҗимиһалила әмәс, бәлки бир алтун дәвирниң хатириси, бир жүрәкниң аманити, әзиз сәһнисигә вә сөйүмлүк хәлқигә чәксиз садиқ яшап өткән инсанниң өмүр дастанидур.
Гүлбаһар НАСИРОВА,
Қ.Ғоҗамияров намидики җумһурийәтлик дөләт академиялик
Уйғур музыкилиқ комедия театри Әдәбият бөлүминиң башлиғи
https://uyguravazi.kazgazeta.kz/news/54598
2025-жил, 7-норуз. Қуддус Ғоҗамияров намидики җумһурийәтлик дөләт академиялик Уйғур музыкилиқ комедия театриниң бенаси тамашибинларға лиқ толған. Сәһнидә улар бәк яқтуруп көридиған «Тәбәссүм»! Бир һәптидин бери давамлишиватқан Хәлиқара ханим-қизлар мәйримигә беғишланған һәзил-күлкә кечилигиниң бүгүн ахирқи қоюлуми. Адәттә, сәһнигә чаққан чиқип, шох һәзиллири билән биринчи қәдимидинла залдикиләрни гүлдүрас алқишларға бөләйдиған хәлқимизниң сөйүмлүк сәнъәткари Реһангүл Мәхпирова бу қетим тамашибинларға мону бир лирик нахшини тәғдим қиливататти:
Сәһниниң гүли болсаң арман барму,
Сәһнә болди муңдишим, сөйгән ярму.
Гәр әҗәл пәйти кәлсә мән сораттим:
«Сәһнәм билән хошлишишқа пурсәт барму?».
«Пурсәт бар, хошлишивал!», десә маңа,
Кәсипдаш достлиримни қучар едим.
Һә, андин жүгрәп чиқип сәһнигә мән,
Бирәр рольдин монолог оқар едим!
Андин, мәйли, армансиз кетәр едим,
Чүнки мән мәнзилимгә йетәлидим.
Әзиз сәһнәм, саңа дегән ишқ-таримни,
Өзәм билән биллә елип кетәр едим...
Әслидә, Реһангүл һәдә «Тәбәссүмгә» бирәр миниатюра билән қатнашқан болсиғу, техиму яхши болатти. Лекин у бу қетим, немишкиду, мошу нахшини ейтишни әвзәл көрди. Учисида өзигә бәкму ярашқан кәң яқилиқ беғиррәң, етәклири мончақлар билән зенәтләнгән есил көйнәк актрисиниң чирайлиқ сөлитини йәниму йеқимлиқ йорутуп, һәмминиң нәзәрини өзигә мәккәм бағлап қойған еди. Буниңдин бир ай бурунла: «Мән миниатюриларға қатнишалмаймән. Көңлүмниң пәқәтла арами йоқ. Униң үстигә саламәтлигимму анчә яхши әмәс. Шуниң үчүн бу қетим шеир оқай...», дегән еди у. Программиниң режиссери Әзиз Искәндәров: «Реһан һәдә, шеир оқуғандин көрә, нахша ейтқиниңиз дурусмекин. Мән шу шеириңизға музыка иҗат қилип бақай. Әгәр яқтурсиңиз, шу нахшини ейтиң», дегән тәклипни бәрди. Аридин бираз вақит өтүп, нахшиму тәйяр болди. Реһангүл һәдә уни қәлбиниң әң чоңқур қатламлиридин орғуп чиққан назук сезимлири арқилиқ өзигә хас йүксәк маһарәт билән орунлиди. У күни сәһнидә чирақлар нур чечип, залда тамашибинниң алқишлири яңраватқини билән, әтраптики муһитни чүшиниксиз бир муң қаплиғандәк еди. Актрисиниң иҗрасида қандақту-бир «айрилишниң» һиди бардәк сезилди бизгә. Нахша давам қилмақта... Шу мәһәл арқидики қатарда олтарған бир аялниң: «Странно... она прощается со сценой, что ли?» дәп пичирлиған авази қулиғимға киргинидә, пүткүл вуҗудум титирәп кәтти. Арқамға бурулуп қаридим. Бу соал пәқәт бир адәмниңла гумани әмәс, бәлки кәлгүсидики айрилишниң қәлбимгә салған дәсләпки әндишиси екәнлигини ким билипту дәйсиз? Бу шунчә ениқ, шунчә аччиқ бир соал болдики, гоя тәғдир өзи бизгә алдин-ала бешарәт бериватқандәк еди...
Һазир ойлисам, Реһангүл һәдә шу қетимқи «Тәбәссүмдә», һәқиқәтәнму, һәммимиз билән хошлашқан екән. У мошу нурлуқ дунияға ичидики барлиқ меһир-муһәббитини нахша арқилиқ төккән екән. Шуңлашқиму униң орунлиған нахшиси адәттики бир нахша болупла қалмай, бәлки актрисиниң өз мухлислириға йоллиған адаққи қәлб монологи сүпитидә тарих сәһиписидин орун алди. У өзиниң әң ахирқи нахшисини ейтип болди. Адаққи нахша – бу униң әң сәмимий иқрари, әң гөзәл тәбәссүми еди. Лекин бу аччиқ һәқиқәтни етирап қилишқа һечқайсимизниң җүръити йәтмәйвататти һәм ундақ ойни дәрһал көңлүмиздин чиқиривәткүмиз келәтти. Миң әпсус, ариға йәттә ай селип, сөйүмлүк сәнъәткар, меһрибан устазниң жүриги мәңгүгә тохтиди. У йәтмиш тоққуз йешида бу пани дуния билән хошлишип, мәңгүлүк сәпәргә атланди. Униң вапати уйғур миллий сәнъәт әһли үчүн орни толмас аччиқ йоқитиш болди.
Реһангүл Мәхпирова! Униң нами әнди пәқәт хатирә дәптиримиздә қалди, халас. Бу мубарәк исимни атап, әшу меһрибанимизни әнди қутлуқ сәһнимизгә тәклип қилиш бәхтидин мәһруммиз... Репертуаримиздики бирқатар спектакльлар Реһангүл Мәхпировасиз өтүватиду. Уйғур театри болса, худди анисидин айрилған балидәк, җим-җитлиққа чөмүп, житимсирап қалғиниғиму бир жил болай дәп қалди. Айрилиш дегән қандақ дәһшәтлик қисмәт, немә дегән аччиқ синақ, һә?! Инсанлар бәзи йоқитишларға амалсиз көнгини билән, қәлбниң әң чоңқур йеридә қалған бошлуқ һечқачан толмайдиған охшайду. Айрилиштәк еғир мусибәтниң дилимизға салған җараһити техичә сақайғини йоқ. «Көпинчә чағларда устазниң йоқлуғиға ишәнгүмизму кәлмәйду. Худди у һазир пәрдә арқисидин чиқип келидиғандәк туюлиду» дейишиду кәсипдашлар.
Алмута вилайитиниң Әмгәкчиқазақ наһийәсигә қарашлиқ Челәк йезисида Асим Мәхпиров билән Гүлзирәм Зерәкова кәби устазлар аилисидә туғулған Реһангүл һәдә, Қурманғази намидики Алмута дөләт сәнъәт институтиниң театр факультетидики актерлар бөлүмидә тәһсил көргән. Һәқиқий талант егиси қайси сәһнигә қәдәм басмисун, шу йәрдә өз маһаритини намайән қилалайду. Реһангүл Мәхпированиң кәспий сәнъәттики дәсләпки излириму әйнә шундақ кәң вә шәрәплик сәһипиләр билән башланған еди. У өзиниң иҗадий йолини Сәкен Сейфуллин намидики Қариғанда вилайәтлик қазақ театрида башлиди. Сәһниниң сехирлиқ һаваси вә дәсләпки алқишлар яш актрисиниң қәлбигә қанат бағлиған. Аридин вақит өтүп, 1971-жили Абай намидики Җамбул вилайәтлик театриға йөткилип, өз иҗадий издинишлирини бу йәрдиму жуқури утуқлар билән давамлаштурди. Бу театрлар актриса үчүн пәқәт иш орнила әмәс, бәлки униң иқтидари парлиған, кәспий җәһәттин толуп-ташқан муқәддәс дәргаһларға айланди. Қалтай Мухаметжанов, Илшат Юмағулов, Маар Байджиев, Чинғиз Айтматов, Ғәбит Мүсрепов, Михаил Шолохов, Сәбит Муқанов кәби бүйүк язғучи-драматургларниң дунияни ләрзиға салған классик әсәрлири актрисиниң ички дуниясини кәң ечип бәрди. Реһангүл һәдә бу сәһниләрдә аддий рольларни әмәс, бәлки инсан қәлбиниң сирлирини мукәммәл гәвдиләндүргән ярқин образларни яратти. У яратқан һәрбир сима тамашибин жүригидин орун елип, шу театрларниң тарихини һеликәм алтун һәрипләр билән безәп турупту. Актриса сәһнигә чиққанда, бу улуқ язғучиларниң қәлимидин туғулған қәһриманлар қайта тирилип, көрәрмән билән сөйүмлүк актрисиниң назук авази арқилиқ тил тепишатти. У ярқин образлар Реһангүл Мәхпированиң қазақ сәнъити тарихида қалдуруп кәткән өлмәс мираси, униң чоңқур иқтидариниң мәңгүлүк испатидур.
Актрисиниң Уйғур театридики бәрикәтлик паалийити болса, 1977-жилдин башланған. Миллий сәһнимиздики сәл кам йерим әсирлик вақит ичидә у яратқан нурғунлиған қәһриманлар һазирқи яш сәнъәткарлар үчүн зор үлгә-нәмунә болуп, театримиз тарихиниң төридин мунасип җай алди. У дуния классиклири Нәзим Һекмәт, Мольер, Антонио Вальехо, Сәид Әхмәт, У.Гаджибеков, Дулат Исабеков билән бир сәптә, уйғур миллий драматургиясиниң вәкиллири Шайим Шаваев, Җамалидин Босақов, Исмайил Саттаров, Җалал Асимов, Абдулһәй Садиров, Җамалдин Розиев, Әхмәтҗан Һашири вә Турған Тохтәмов кәби қәләм саһиблириниң әсәрлиригә иссиқ җан бәрди. Реһангүл Мәхпирова Дүрнәм («Акам өйлиниду»), Мехменебану («Пәрһат-Шерин»), Назугум («Назугум»), Ләйли («Ләйли-Мәҗнун»), Доримена «Парасәтсиз тәхсир»), Диона («Одиссейниң ғәзиви»), Һәлимә («Ғерип-Сәнәм»), Гүлзарә («Анархан»), Ана («Анамниң ақ көйниги»), Җанан («Аршин мал алан»), Сабира ана («Мурагерлер») кәби мурәккәп характерларни, пак һис-туйғулуқ ашиқларни, мәғрур ханишларни вә аччиқ қисмәтлик улуқ аниларниң ярқин сималирини чоң маһарәт билән җанландурди. У һәрбир рольға өз қәлбиниң бир парчисини, жүригиниң иссиқ һараритини беғишлап, хәлиқ қәлбидә иллиқ хатирә калдурди вә Уйғур театриниң алтун фондини техиму бейитип кәтти.
Тамашибинлар Реһангүл Мәхпировани «Тәбәссүм» һәзил-күлкә кечилигиниң асасини салғучиларниң бири, даңлиқ күлкә маһири сүпитидә толиму яхши көрәтти. Актрисиниң Руқийәм Саттарова, Маһмут Дәраев билән биллә орунлиған йүзлигән миниатюрилири «Тәбәссүм» арқилиқ пәқәт елимиздила әмәс, бәлки чегариниң сиртидики тамашибинларниң жуқури алқишиға сазавәр болди. Тарихий Вәтинимизгә болған талай гастрольлуқ сәпәрләрдә миллионлиған қериндашлар өзлириниң бу сөйүмлүк сәнъәткарлириниң орунлиған қизиқ миниатюрилирини көрүшкә алдиратти. Уларниң йоллириға гүлләрдин паяндаз салатти. Диллири хушвақлиқтин йоруп, күлкигә ғәриқ болған адәмләр улар билән йәнә видалишиш арзусида арқисидин тәлмүрүп қарап қалатти. Бу сәпәрләр пәқәтла сәнъәт мәйрими әмәс, бәлки тарихий Вәтәндә кәспий күлкә жанриниң йеңи бир чириғини яндуруп бәрди. Яш артистлар бу даңлиқ сәнъәткарларни өзлиригә һәқиқий устаз тутуп, уларниң маһарәт мәктивини үгинип, бүгүнки күндә һәзил-күлкә жанрида өзлириниң хас мәктивини яратти.
Актриса һаятиниң та ахириғичә сөйүмлүк сәһнисидә иҗат қилип кәлди. Елимиз кәспий театр сәнъитиниң тарихида өз иқтидари, гөзәл симаси билән өчмәс из қалдурған атақлиқ актриса аримизда болған болса, бүгүн мубарәк сәксән яшлиқ даванға қәдәм басатти.
Реһангүл Мәхпирова маһир актриса болуш билән биллә, қәлби нәпис шеирийәткә толған назук җан еди. Униң өз қәлимидин төкүлгән шеирлири – ички дуниясиниң, сап муһәббитиниң вә театрға болған чәксиз еһтираминиң ачқучи еди. Һә.., сәһниниң қелин пәрдилири йепилип, чирақлар өчкәндә, «Сәһнә мәликиси» өзиниң әң назук, әң сирлиқ вә әң һаятий дунияси – аял қәлби билән тәнһа қалатти. Униң һаяти пәқәтла сәнъәттики утуқлардин әмәс, бәлки қәлбини өртигән нәпис лирика вә тәнһалиқ философиясидин тизилған дастан еди. Реһангүл Мәхпирова аял қәлбиниң интайин назук кәчмишлирини ичигә йошурған сехирлиқ дуния еди. У ялғузлуқни һечқачан яхши көрмәтти, амма һаят уни заман еқимида шу ялғузлуқ билән сирдаш болушқа мәҗбур қилди. У тәнһалиқ қәпәзидә қалғанда, қәлбидики муһәббәтни вә интизарлиқни ақ қәғәзгә шеир қилип төкти. Бу назук жүрәк өз шеирлирида ялғузлуқни бәдиий тил билән тәрипләп, өз-өзигә тәсәлла тапатти. Униң шеирий дунияси аял қәлбиниң ички пәрияди, муқәддәс сәһнидин кейинки тиничлиқ сүкүнат еди. Һаятида нурғун инсанларни йеқин көрүп, қәлб төридин җай бәргән достлири, сирдашлири униң иҗадийитидә һәм илһам, һәм азап мәнбәси болди. Актриса өзиниң хатирә дәптәрлиридә өкүнүш билән аччиқ һәқиқәтләрни йезип қалдурди. У қәйсәр аял сүпити билән һаятниң түрлүк-түмән зәрбилиригә тақабил туралиған болсиму, бу аччиқ синақлар униң назук жүригини пәйдин-пәй җараһәтләндүрмәй қоймиди.
Бүгүн биз актрисини пәқәтла рольлири билән әмәс, бәлки әйнә шу ялғузлуқтин, достларға болған вападин вә аял қәлбидин туғулған шеирлири арқилиқ йеңидин тонуватимиз. Реһангүл Мәхпированиң жүригидә өчмәс бир от бар еди. У болсиму, ана-Вәтәнгә болған чәксиз сеғиниш вә муһәббәт! Вәтән сеғиниши актрисиниң қәлбидә бир өмүр лирикилиқ муқамдәк яңрап турди вә униң һәрбир сөзидин Вәтән туприғиниң һиди келип туратти. Уйғур сәнъитиниң парлиған юлтузлири – Руқийәм Саттарова вә Маһмут Дәраев дуниядин вақитсиз кәткәндә, Реһангүл һәдиниң қәлби парә-парә болди. Қәдирлик достлирини яд әткәндә, көңли толиму йерим болатти, жүриги моҗулатти. Мана әнди «Сәһнә мәликиси» өзи анчивала яхши көрмигән, өзидин нери иштәргән тәнһалиқ билән мәңгүгә хошлашти вә бақиға кәткән достлириниң роһи билән җәм болди.
Инсан өмри аққан судәк өтүп кетиду, лекин шу өмүрни хәлқигә беғишлиған улуқ инсанларниң изи тупрақта әмәс, қәлбләрдә қалиду. Театр – бу пәқәт оюн-тамашиғила қурулған дәргаһ әмәс, у инсан қәлбиниң әйниги. Мошу тәвәрүк дәргаһта атмиш жил давамида иҗадийәт отида йенип, тамашибинниң қәлбигә йол тапқан Реһангүл һәдиниң һаяти чоң бир дастанға охшайду. Атмиш жил ичидә у нурғунлиған тәғдирләрни муҗәссәмлиди, яратқан һәрбир обризиға өз қәлбиниң, жүригиниң бир парчисини тәғдим қилди. Мана шундақ тинимсиз издиниш, ирадилик әмгәк дөләт тәрипидин мунасип баһаланди: Реһангүл Мәхпирова 2024-жили «Қазақстанниң Хәлиқ артисти» дегән шәрәплик намға муйәссәр болди. Бу нам униң сәнъәттики атмиш жиллиқ пак әмгигиниң татлиқ йемиши, хәлқиниң униңға болған чәксиз һөрмитиниң, иссиқ муһәббитиниң ипадисидур. Жиллар йешиға – яш, әқлигә әқил қошуш билән биллә, синақлар уни чиниқтурди. Йешиниң улғийишиға әгишип, көңли интайин назуклашти. Қәлби меһир-муһәббәткә техиму интилидиған болди. Меһирсиз көзләрдин, қопал авазлардин өзини қачуридиған болди. Иллиқ чеһирләргә хуш тәбәссүм билән җавап беришни муһим амилға айландурди. Қопал, соғақ муамилиләргә уму шундақла җавап қайтурушни үгәнди. Өтмүшниң аччиқ синақлири уни худди қиммәтлик зәрни тавлиғандәк, техиму күчләндүрди. Бу – униң аял, ана вә актриса сүпитидики әң чоң ғәлибиси еди.
Актрисиниң үзидики билинәр-билинмәс қоруқлар у яратқан онлиған тәғдирләрниң вә өз һаятиниң излири еди. Чоғдәк янған яшлиқ баһари кәткән болсиму, униң орнини баһа йәтмәс бир арамлиқ – қәлб паклиги егилигән еди.
Атмиш жил сәһнидә «яшаш» – пәқәтла талантлиқ адәмниң қолидин келидиған иш. Бу бүйүк аял өзиниң тәбиий һөсни вә нурлуқ қәлби билән театр тарихида өчмәс из қалдурди.
Томуз ейида уйғур җамаәтчилиги йәнә бир қетим актрисиниң хатириси әтрапиға җәм болиду. Шу қутлуқ хатирә кечисидә Реһангүл Мәхпированиң ярқин симаси, сәһнидики җанлиқ образлири вә иллиқ авази йәнә бир қетим қәлбләрдә җанлиниду. Бу чарә пәқәтла әсләш кечи әмәс, бәлки хәлқиниң сөйүмлүк сәнъәткари билән роһий дидарлишидиған жуқури һиссиятлиқ бир учришиш болиду. Нәқ мошу күни мәзкүр қурларниң муәллипи тәрипидин йезип тамамланған «Қәлб аманити» намлиқ йеңи китапниң тонуштуруш мәрасимиму өткүзүлиду. Мәзкүр әсәр пәқәт бир сәнъәткарниң тәрҗимиһалила әмәс, бәлки бир алтун дәвирниң хатириси, бир жүрәкниң аманити, әзиз сәһнисигә вә сөйүмлүк хәлқигә чәксиз садиқ яшап өткән инсанниң өмүр дастанидур.
Гүлбаһар НАСИРОВА,
Қ.Ғоҗамияров намидики җумһурийәтлик дөләт академиялик
Уйғур музыкилиқ комедия театри Әдәбият бөлүминиң башлиғи
https://uyguravazi.kazgazeta.kz/news/54598